.

پدیده وندالیسم در دنیای فوتبال و واکنش حقوق کیفری ایران نسبت به آن

پدیده وندالیسم در دنیای فوتبال و واکنش نهادهای قضایی و شبه قضایی نسبت به آن
در دنیای امروز، معمولا ورزشگاه‏ها و استادیوم‏های ورزشی، میزبان یکی از پرجمعیت‏ترین گردهمایی‏های انسانی هستند. حضور هواداران در مسابقات ورزشی و از جمله فوتبال، علاوه بر اثرات مثبتی که دارد، دارای پیامدهایی منفی نیز است. پدیده وندالیسم از جمله کارکردهای منفی حضور تماشاگران در ورزشگاه‏ها است. در رشته فوتبال به دلیل جمعیت نسبتا بالای حضار، زمینه مناسبی برای ظهور و بروز رفتارهای وندالیستی فراهم می‏شود.
وندالیسم در لغت به معنای خراب کردن و ویران کردن است و در اصطلاح به معنای تخریب کنترل نشده اشیا و آثار فرهنگیِ ارزشمند و یا اموال عمومی است. این رفتار نوعی ناهنجاری و یا انحراف اجتماعی است که از برخی فشارها، ناملایمات، تبعیض‏ها یا شکست‏ها ناشی می‏شود. 
تمرکز نوشتار پیش رو بر روی آن دسته از رفتارهای وندالیستی است که در ارتباط با مسابقات فوتبال، (در داخل یا بیرون از محوطه‏های ورزشی) رخ می‏دهند. حضور بسیار زیاد تماشاگران متعصب در محیط استادیوم‏ها در کنار جذابیت‏هایی که در یک مسابقه ورزشی ایجاد می‏کند، خطرات بالقوه‏ای را نیز به همراه دارد. برای مثال ناهماهنگی‏هایی که در فرایند برگزاری مسابقات ایجاد می‏شود، اشتباهات سهوی و بعضا تاثیرگذار داور در روند مسابقه و... همگی ریسک بروز هیجانات و احساسات افسار گسیخته هواداران را به دنبال خواهد داشت. در اکثر موارد مشاهده می‏شود که هواداران این احساسات خود را در قالب شعار، پرتاب اشیاء، آشوب، فحاشی، تخریب ورزشگاه، کندن صندلی‏ها و یا آسیب رساندن به دیگران و... نشان می‏دهند. اکثریت این رفتارها خود جوش هستند اما برخی از آنها از پیش طراحی شده‏اند. 
در خصوص علل بروز وندالیسم در تماشاگران فوتبال نظریات گوناگونی بیان شد. به نظر می‏رسد چنین رفتارهایی عمدتا ناشی از عواملی همچون اشتباهات داوری، تعصبات بی‏مورد، اختلالات شخصیتی، تحریک بازیکنان و مربیان، عدم دستیابی باشگاه مورد علاقه به نتیجه مطلوب، عدم رضایت از امکانات رفاهی مجموعه ورزشی، تحریکات و حواشی رسانه‏ای و یا حتی الگوبرداری از رفتارهای تماشاگران کشورهای دیگر باشد. در کنار همه عوامل مذکور، عملکرد نیروی انتظامی مستقر در استادیوم‏ها نیز در کنترل و یا پیشگیری از بروز چنین رفتارهایی اثرگذار است. بعضا نارضایتی از فضای سیاسی- اجتماعی حاکم بر جامعه نیز موجب رفتارهایی از این دست می‏شود؛ به این صورت که تماشاگران از فضای ورزشگاه‏ها استفاده می‏کنند و نارضایتی و اعتراض خود نسبت به وضعیت سیاسی- اجتماعی حاکم بر جامعه را در قالب رفتارهای خشونت آمیز نشان می‏دهند.
نمونه‏های تاریخی زیادی از بروز وندالیسم در دنیای فوتبال وجود دارد. برای مثال بازی تیم‏های پرسپولیس و پاس در سال 1360 که خسارت‏های فیزیکی بسیار بالایی را به دنبال داشت یا بازی میان ایران و کره شمالی در رقابت‏های مقدماتی جام ملت‏های آسیا سال 2003 نمونه‏هایی از آن هستند. در بازی میان ایران و کره شمالی، در اثر پرتاب نارنجک ‏های دست ساز، یکی از بازیکنان تیم کره آسیب دید. همین امر موجب محرومیت و جریمه سنگین فوتبال ایران شد. نمونه دیگر مربوط به بازی میان تیم‏های الاهلی و المصری از سری رقابت‏های لیگ مصر بود که در سال 2012 رخ داد. در این بازی 74 نفر از تماشاگران کشته یا زخمی شدند و به دنبال آن در کشور مصر سه روز عزای عمومی اعلام شد.
حال پس از روشن شدن مفهوم وندالیسم و حالت‏های بروز آن در دنیای فوتبال، به دنبال پاسخ به این سوال هستیم که آیا نهادهای قضایی و شبه قضایی در مقابله با رفتارهای این چنینی قادر به استفاده از تمامی ظرفیت‏های خود هستند؟ آیا قوانین انضباطی فدراسیون فوتبال و نیز قوانین کیفری ایران، پاسخگوی تمامی چالش‏هایی که در رابطه با این پدیده ایجاد می‏شوند، هستند یا آن که در آنها خلا وجود دارد؟
برای پاسخ به این سوال در ابتدا مقررات انضباطی فدراسیون فوتبال ایران را بررسی می‏کنیم و پس از آن به سراغ قانون مجازات اسلامی می‏رویم تا به احکام مقررات فوق نسبت به وندالیسم (در دنیای فوتبال) آگاه شویم. پس از آگاهی از احکام مقرر در قوانین پیش گفته، می‏توان به این سوال پاسخ داد که آیا احکام قانونی برای برخورد با رفتارهای وندالیستی کافی‏اند یا دچار خلا‏ هستند.
ماده 86 آیین‏نامه انضباطی فدراسیون فوتبال تحت عنوان "نظم و امنیت مسابقات" نگارش شده است. سه بند مقرر در این ماده به صراحت به این نکته اشاره می‏کنند که باشگاه‏ها در قبال هر گونه اعمال و رفتارهای تماشاگرانشان (در درون و بیرون ورزشگاه و قبل، حین یا بعد از مسابقه) مسئول هستند؛ حتی اگر اثبات کنند که تقصیری نداشتند یا غفلتی در فرایند برگزاری یا سازماندهی مسابقات نکردند. در این ماده به مجموعه‏ای از رفتارهای وندالیستی و خشونت‏آمیز اشاره شده است. رفتارهایی همچون ورود تماشاگران به زمین مسابقه، پرتاب اشیاء، آتش بازی با وسایل آتش بازی یا مشتعل کردن هر چیز دیگر یا پرتاب مواد محترقه، استعمال لیزر یا وسایل مشابه، انجام یک حرکت یا دادن شعار یا هر چیز دیگری که حاوی پیامی در ضدیت با روح ورزش باشد (همانند شعارهای سیاسی یا نژادپرستانه یا موهن یا تحریک‏آمیز و...)، اختلال در مراسم و آیین افتتاحیه یا اختتامیه مسابقه، استفاده از هر گونه شی برنده، مشمول ماده هستند و حسب مورد مشمول جریمه‏های نقدی و یا سایر مجازات‏های مقرر در آیین‏نامه مذکور می‏شود.
به نظر می‏رسد رفتارهای فوق به تاسی از بند دوم ماده 16 آیین‏نامه انضباطی فیفا مصوب 2019 برشمرده شده‏اند. ماده 16 مصادیق رفتارهای وندالیستی را شامل موارد زیر می‏داند: 
«الف) هجوم یا تلاش برای هجوم به زمین بازی
ب) پرتاب اشیاء
پ) روشن کردن مواد آتش‏زا یا هر چیز دیگری
ت) استفاده از لیزر یا چیزهای الکترونیکی شبیه به آن
ث) استفاده از حرکات، کلمات، اشیا یا هر وسیله دیگری برای انتقال پیامی که برای یک رویداد ورزشی مناسب نیست، به ویژه پیام‏هایی که ماهیت سیاسی، ایدئولوژیکی، مذهبی یا توهین‏آمیز دارند.
ج) خسارت زدن
چ) ایجاد اختلال در سرودهای ملی
ح) هر بی‏نظمی دیگری که در ورزشگاه یا اطراف آن مشاهده ‏شود.»
ماده 86، مسئولیت را محدود به اشخاص حقیقی (تماشاگران) نکرده و آن را به اشخاص حقوقی (باشگاه‏ها) تسری داده است؛ چرا که اعلام می‏کند فارغ از مسئولیت شخصی تماشاگران خشن، باشگاه‏های آنها دارای مسئولیت خواهند بود و می‏بایست متحمل مجازات‏های مقرر در ماده شوند. این در حالی است که مسئول شناختن باشگاه‏ها به صورت مطلق به نوعی اجحاف در حق آنها است. چه بسا هواداران تیم‏های مختلف از این مقررات سوء استفاده کنند و در قالب و پوشش هواداران تیم رقیب، اقدام به رفتارهای مخرب و آشوبگرانه بکنند تا به این ترتیب باشگاه‏هایی را که رقیب تیم‏های محبوبشان محسوب می‏شوند با محکومیت و محرومیت مواجه سازند. بهتر بود تسری مسئولیت تماشاگران به باشگاه‏ها در حالتی انجام شود که اشخاص حقیقی مرتکب، شناسایی نشوند؛ نه آن که این مسئولیت به صورت مطلق برای باشگاه‏ها ایجاد شود. از آنجایی که در ایران از تماشاگران هنگام ورود به ورزشگاه‏ها، اسناد هویتی درخواست نمی‏شود و نحوه نشستن تماشاگران بر روی صندلی‏ها از قاعده خاصی پیروی نمی‏کند، امکان شناسایی آنها در هنگام بروز رفتارهای خشن، در غالب موارد منتفی است. لذا مسئولیت‏، متوجه باشگاه‏ها خواهد شد.
خلا بزرگ ماده 86، مربوط به مجازات‏های مقرر در آن است. یکی از مجازات‏های این ماده (علاوه بر جزای نقدی)، محرومیت از میزبانی یا محرومیت از حضور تماشاگران در ورزشگاه‏ها (برای یک یا چند بازی مشخص) است. پر واضح است که در دنیای امروز، عملکرد بسیاری از ورزشکاران و فوتبالیست‏ها تحت تاثیر حضور تماشاگران است؛ به نحوی که بسیاری از فوتبالیست‏ها تحت تاثیر جو ورزشگاه تلاش می‏کنند بهترین عملکرد خود را به نمایش بگذارند. جو ورزشگاه‏ها برای تضعیف عملکرد بازیکنان تیم رقیب نیز اثرات انکار ناپذیری دارد. از آنجایی که امتیاز میزبانی و در اختیار داشتن هواداران، برای یک باشگاه به ویژه باشگاه‏های پرطرفدار بسیار پر اهمیت است، محرومیت آنها از چنین امتیازی نیاز به تدابیر خاص و مصلحت‏‏سنجی دارد. لذا توسل به چنین مجازات‏های انضباطی برای مقابله با رفتارهای خشونت‏آمیز، در ایران چندان شایع و رایج نیست. همین عامل موجب شده است که کمیته انضباطی در اکثریت مواقع تنها باشگاه‏ها را جریمه نقدی کند و نتواند از تمامی ظرفیت‏های خود (از جمله محروم کردن از حق میزبانی) استفاده کند. در بسیاری از موارد مشاهده می‏شود که کمیته انضباطی اگر هم حکم به محرومیت یک باشگاه از حضور تماشاگران در ورزشگاه خانگی بدهد، آن را تعلیق می‏نماید. همچنی تجربه نشان می‏دهد صرف جریمه نقدی یک باشگاه به علت رفتارهای خشن تماشاگرانش، بازدارندگی لازم را ندارد و از تکرار رفتارهای مشابه جلوگیری به عمل نمی‏آورد.
از آنجایی که رفتار تماشاگران در برخی از مواقع بر یکی از عناوین مجرمانه مقرر در قوانین کیفری صدق می‏کند، این سوال به ذهن متبادر می‏شود که آیا قواعد حقوق کیفری و احکام مقرر در قانون مجازات، در چنین مواردی اعمال می‏شوند؟ 
به نظر می‏رسد که بند (ث) ماده 158 قانون مجازات اسلامی که مقرر می‏کند: «عملیات ورزشی و حوادث ناشی از آن، مشروط بر این که سبب حوادث، نقض مقررات مربوط به آن ورزش نباشد و این مقررات هم مغایر موازین شرعی نباشد، قابل مجازات نیست.»، به هیچ عنوان بر رفتارهای خشونت‏آمیز تماشاگران صدق نمی‏کند و نمی‏توان از مصونیت و معافیت مقرر در این ماده برای چنین رفتارهایی استفاده نمود. ظاهر ماده نشان می‏دهد که منظور مقنن، اعمال و رفتارهای ورزشکاران است و نه تماشاگران. لذا اعمال و افعال خشونت‏آمیز تماشاگران رشته‏های ورزشی (حتی اگر چنین رفتارهایی در خود ورزشگاه‏ها و در حین یک مسابقه ورزشی رخ دهند) می‏بایست بر اساس عمومات حقوق کیفری و قانون مجازات، مورد رسیدگی و دادرسی قرار گیرد.
همانطور که پیش از این اشاره نمودیم، قاعده این است که اعمالی همچون منازعه، ایراد ضرب و جرح عمدی، تخریب اموال عمومی یا اموال دیگران و سایر رفتارهایی که از تماشاگران سر می‏زند و جرم محسوب می‏شوند، تحت حاکمیت قوانین کیفری قرار ‏گیرند؛ اما در عمل و در بسیاری از مواقع، این اتفاق رخ نمی‏دهد و دست مراجع قضایی برای اعمال ضوابط و احکام کیفری بسته است.
بر اساس آمار ناشی از پژوهش‏های متعدد ملی و بین‏المللی اکثریت تماشاگرانی که دست به اعمال خشونت‏آمیز و وندالیستی می‏زنند، افرادی کم درآمد، کم سن و سال (سن 9/83 درصد این افراد 25 سال و یا کمتر است)، بیکار (3/26 درصد این افراد، بیکار هستند) و کم سواد (8/75 درصد مرتکبان، دارای مدرک تحصیلی دیپلم و پایین‏تر) هستند، لذا دست حقوق کیفری و مراجع قضایی در محکومیت چنین افرادی باز نیست. بسیاری از محاکم قضایی، در جایی که خاطیان و مرتکبان رفتارهای خشونت‏آمیز در ورزشگاه‏ها شناسایی شوند (شناسایی این افراد به خودی خود امری بسیار دشوار و در اغلب موارد غیر ممکن است)، با آنها به خاطر سن کم، شرایط، جایگاه اجتماعی و وضع زندگیشان، با تسامح و تساهل برخورد می‏کنند. چنین امری موجب شده است تا مراجع قضایی نیز همچون مراجع شبه قضایی نتوانند از تمام ظرفیت‏های خود استفاده کنند و نتوانند چنین رفتارهایی را ریشه‏کن کنند. بررسی ‏پرونده‏های حوزه فوتبال نشان می‏دهد، در اکثر مواردی که رفتارهای تماشاگران قابل تطبیق بر یکی از عناوین مجرمانه باشد، دعوی در کمیته انضباطی بررسی می‏شود و در همان جا مختومه می‏شود و کمتر شاهد دخالت و ورود نهادهای قضایی در چنین مواردی هستیم.
از آن جایی که برخورد با رفتارهای وندالیستی در فوتبال، به واسطه مواردی که پیش از این به آن اشاره شد (هم در سطح مراجع قضایی و هم مراجع شبه قضایی)، دشوار و بعضا بی‏فایده است، بهترین راه، استفاده از سیاست‏های پیشگیرانه است. می‏توان با اتخاذ تدابیری، وقوع رفتارهای خشونت‏آمیز را به حداقل رساند. تدابیری همچون: امکان بازبینی آن دسته از حوادث بحث برانگیزی که هواداران و تماشاگران آن را تبعیض‏آمیز محسوب می‏کنند (برای مثال فناوری VAR یکی از همان تدابیری است که فیفا برای این منظور طراحی کرده است و ضروریست ایران نیز هر چه سریع‏تر خود را مجهز به آن نماید)، استفاده از دوربین‏های مدار بسته و نصب تابلوهایی که اشاره به وجود چنین دوربین‏هایی می‏نمایند؛ این امر موجب می‏شود که تماشاگران احساس کنند اعمال و رفتار آنها تحت نظارت قرار می‏گیرد، تربیت نیروی انتظامی متخصص که برای کنترل رفتارهای جمعی خشن تماشاگران، آموزش دیده باشند، طراحی سیستم‏های هوشمند فروش بلیط (بلیط فروشی الکترونیکی) و فراهم کردن زیر ساخت‏هایی که در اثر آن هر تماشاگری بر روی همان صندلی بنشیند که در زمان خرید بلیت انتخاب نموده است، بازسازی ورزشگاه‏ها و طراحی سکوها به نحوی که آسیب‏پذیر نباشند و در برابر رفتارهای خشونت‏آمیز بیشترین میزان مقاومت را داشته باشند، استفاده از ظرفیت رسانه‏های دیداری و شنیداری در جهت کاهش حواشی و آرام کردن جو متشنج ورزشگاه‏ها.
در کنار این راه‏های پیشگیرانه، توصیه می‏شود متن قوانین مربوطه از جمله آیین‏نامه انضباطی فدراسیون فوتبال با تکیه بر مطالعات و تحقیقات بومی (با رعایت چارچوب ‏های تعیین شده توسط فیفا) نگارش شود. صرف در نظر گرفتن جریمه‏های نقدی برای باشگاه‏ها یا در نظر گرفتن مجازات‏هایی که زیرساخت‏های فرهنگی یا فنی اجرای آنها فراهم نیست یا بازدارندگی لازم را ندارد، نمی‏تواند میزان ارتکاب رفتارهای خشن و آسیب‏زا را کاهش دهد.
 
امتیاز شما به این مقاله از 1 تا 5 چند است؟

نظرات (0)

فرم ثبت نظر

تماس با مشاوران دادیستا